Flora Havanın qorunması Qırmızı kitab Suyun qorunması Qoruqlar
Fauna Torpaqların qorunması Təbiətə ekskursiya Təbiət ehtiyatları Botanika bağı

 

êàçàíëûãñêàÿ ðîçàSarsazanlıq və ya qaraşoranlıq (Halocnemetum). Bu şorangılik səharsı ən çox şoran torpaqlarda inkişaf edir. Qaraşoranın (Halocnemum strobilaceum) alçaqboylu, yerə sərilmiş kolcuqları təpəciklər əmələ gətirməklə, səhrada iri təpəcikli çoranlıqlar yaratmış olur. Belə böyük təpəciklərə ən çox Lökbatan düzənlikləri, Muğan bozqırları və başqa səhralarda rast gəlinir. Sarıbaş səhrası (Kalidietum) da həmçinin çox şoran torpaqlarda yayılmaqla, çox böyük olmayan kol şəklində (Kalidium caspicum) formalaşmışdır. Xırda təpəcikli sarıbaş səhralarına Kür – Araz ovalığı və Xəzərətrafı sahələrdə ləkələr şəklində rast gəlinir. Şahsevdilik (Halostachydetum) səhrası iri kol olan (Halostachys caspica) iştirakı ilə əmələ gəlmişdir. Bu səhra əsasən düzən yerlərdə yayılmışdır. Yuxarıda göstərilən iki səhra formasına nisbətən, şahsevdilik səhrasının tərkibində 5-6 növ efemer və efemerioidlərə təsadüf edilir. Bəzən yulğunla (tamarix) birlikdə rast gəlir. Bu formasiyanın xarakterik massivi Şərqi Zaqafqaziya düzənliyi hesab edilir. Çərən səhralığı (Suaedetum) Suaeda microphylla və s. dendroides kolluqları hesabına formalaşmışdır. Çərənin geniş yayılmış yuxarıda göstərilən iki növünə Kür – Araz ovalığı və çox yüksək olmayan dağətəyi yamaclarda rast gəlinir. Çərənin birillik növlərinə dənizkənarı düzənliklərdə və şorangəli səhralarda ləkələr şəklində təsadüf edilir. Şahsecdi şoranlığı (Salsoletum ericoides) ən geniş yayılan şorangə səhralarından biridir. Tək – tək, bəzəndə başqa şorangələrlə birlikdə formasiyalar əmələ gətirir. Respublikamızın istər qərb (Ceyrançöl, Acınohur) və istərsə də şərq (Şirvan, Mil, Muğan) rayonlarında geniş yayılmışdır. Dağ şorangəliyini (Salsoletum gem mascens) ən çox yeni əhəmiyyəti olan kiçik Salsola naulosa (-S. gemmascens) kolcuqları əmələ gətirir. Ən geniş yayılmış dağ şorangəliyi sahələrinə dağətəyi rayonlarında Qobustan, Ceyrançöl və Acınohurda rast gəlinir. Bəzən yovşanla (Artemisia fragrans) birlikdə yarımsəhralar əmələ gətirir. Bu növ şorangə formasiyalarında efemer və efemerioidlər bolluq təşkil edirlər. Ağacvari şorangəlik (Salsoletum dendroides) yarımsəhrası Salsola dendroides kolları hesabına formalaşmaqla daha geniş sahələrdə yayılmışdır. Ağacvari şorangə (qarağan) az şorlaşmış torpaqlara uyğunlaşmışdır. Bu yarımsəhraların tərkibi efemer bitkiləri ilə çox zəngindir. Ağacvari şorangə bitkisi yovşan, digər şorangələr və çala bitkiləri ilə (Alhagi, Glycyrrhiza) və başqaları müxtəlif variantlarda keçid və qarışıq qruplaşmalar, yaradır. Ağacvari şorangə bəzi yerlərdə hündürlüyü bir metrə çatan sıx qol – budaqlı yarımkollar əmələ gətirir. Ümumiyyətlə, respublikamızda şorangə (Saisola) cinsinin 22-yə kimi növünə rast gəlinir. Birillik şoran bitkisi nümunələrindən yağlı şoran (Saisola crassa) və qışotu (Petrosimonia brachiata) respublikanın qış otlaqlarında çox geniş yayılmışdır. Meyvələmə zamanı çox əlvan görünən şorangə (Seidlitzia florida) çəngəlliklərinə Şəki yaylasının az şoranlaşmış yerlərində təsadüf edilir. Göstərilən birillik şoran bitkiləri qruplaşmalarında efemerlərin zəif inkişafı çox xarakterikdir. Şorangə bitkisi çəngəlliklərinə Naxçıvan MR və bozqır yaylasında rast gəlmək olar. Çoxillik halofit bitkilərindən Anabasis, aphylla, Atraphaxis angustifolia, Kochia prostrata, bitkilərindən isə Gamanthus pilosa, Solicornia europaea və başqalarına tək – tək və digər şorangə bitkiləri ilə birlikdə rast gəlir. Atraphaxis spinosa boz dağlarda, ardşc meşəliklərində geniş yayılmışdır. Yovşanlıq yarımsəhrası (Artamisieta) ən geniş yayılmış yarımsəhra bitkiliyi tiplərindən biridir. Bu yarımsəhra bitkiliyi boz tipli zəif şoranlaşmış torpaqlarda inkişaf edir. Qeyd etmək lazımdır ki, yarımsəhraların fiziki coğrafi şəraiti səhralara nisbətən yaxşı olduğu üçün, burada bitkilərin inkişafı üçün əlverişli şərait vardır. Tam (təmiz) yovşanlıq, yarımsəhrası daha geniş yayılmışdır. Lakin yerlərdə yovşanlıq yarımsəhrası ilə birləşərək, qarışıq formasiyalar əmələ gətirir. Xüsusilə Kür – Araz ovalığında yovşanlı qarağanlıq (Artemisieto – Salsoletuin dendroides), yovşanlı - şahsevdi şoranı (Artemisieto – Salsoletum ericoide), yovşanlı gəngizlik (Artemisicto – Salsoletum gemmascens) kimi müxtəlif variantlarda qarışıq yovşan və şorangə formasiyaları geniş sahələri əhatə edir. Qobustan, Ceyrançöl və Naxçıvan MR-nın bəzi dağətəyi rayonlarında yovşanlı – şiyavlıq (Artemisieto – Stipetum lessingiana) və yovşanlı ağotluq (Artimisieto – Botriochloa ischaemum) kimi bozqır tipli formasiyalar müşahidə edilir. Yovşan formasiyalarının bütün variantlarında soğanaqlı qırtıc (Poa bulbosa), yapon tonqalotu (Bromus japonicus), bərk quramit (Lolium rigidum), şərq bozağı (Eremopyrum orientale), durnaotu (Erodium cicutarium), xırda qarayonca (Medicago minima), göy qarayonca (Medicago coerulea) və s. kimi efemer və efemeroid bitkiləri üstünlük təşkil etməklə, yarımsəhralıqda təbii landşaft yaradırlar. Ümumiyyətlə, yovşan yarımsəhrasında efemer və efemoid bitkilərin sayı 20 – 25, bəzən isə 25 – 40-a çatır. Yovşan formasiyaları açıq şabalıdı və bozumtul torpaqlarda, dənizkənarı qumluqlarda və s. yerlərdə inkişaf edir. Dənizkənarı və dəniz altından çıxmış sahələrdə qumluq yovşanı (Artemisia), gəvən (Astragalus hyrcanus, A. igniarius) və endemik (Astragalus bakuensis), İran sarmaşığı (Convolvulus persicus) və başqa bitkilərə rast gəlinir. Bundan əlavə qumluqlarda Convolvulus erinaceus, Stipa lagascae (-S. gigantea), Ammochloa palestina, Caligonum bakuense, Nitraria schoberi və s. kimi maraqlı və nadir bitki növləri inkişaf edir. Hazırda səhra və yarımsəhra tipli bitki örtüyü olan sahələrin geniş bir hissəsində kənd təsərrüfatı bitkiləri becərilir. Ceyrançöl yüksəklikləri və bozqır yaylada yarımsəhra bitki örtüyü, bozqır bitkilikləri ilə birləşərək, yarım bozqır (quru bozqır) tipli bitki qruplaşmaları əmələ gətirir. Yarımbozqırlarda yarımsəhralara nisbətən çiməmələgəlmə prosesi surətlə gedir. Ot örtüyü isə nisbətən seyrək olur. Yarımbozqırların tərkibində taxıl edifikatorları ilə yanaşı, çoxillik müxtəlif otlar, paxlalılar və birillik otlar da iştirak edir. Yarımbozqırların ən səciyəvi bitkilərindən Medicago transcaucasica, Centaurea reflexa, Gypsophilla Stevenii, Teucrium polium, Sideritis montana, Minuartia montana (-M viesneri), Stipa capillata və başqalarını göstərmək olar. Dəniz səviyyəsindən bir qədər yüksəkliklərdə topal Festuca rupicola (-F. sulcata), şiyav (Stipa caspica), (-S.szovitsiana) və nazikayaq (Brachypodium distachyum) bu bitkilərə qarışır. Şəki yaylası rayonunda qızılsaqqal (Chrysopogon gryllus) böyük çəngəlliklər əmələ gətirir. Bu çəngəlliklərin floristik tərkibi dağ yamaclarının istiqamətindən asılı olaraq dəyişir. Belə ki, cənub yamaclarında çoxillik taxıl otları (Stipa caspica (-S.szovit-siana, Agropyron cristatum, Botriochloa ischaemum) bu çəngəlliklərə qarışaraq qızılsaqqal bozqırı, şimal yamaclarında isə müxtəlif otlar və paxlalılar (Potentilla recta, Gruciata glabra- (Galium vernum), Filipendula vulgaris (-F. hesapetala). Astragalus multirjugus (-A. stevenianus), Medicago transcaucasica, Koshia prostrata, Salvia nemorosa, Onobrychis cyri, O. vaginalis bir sahədə rast gələrək yarımbozqır tipli bitki örtüyü əmələ gətirirlər. Bozqır tipli bitki örtüyünə həmçinin ortadağ (şiyavlıq) və yüksəkdağ (şiyavlı topallıq) qurşaqlarında rast gəlinir. Yüksək dağ zonalarında, xüsusilə subalp və aslp çəmənliklərində bozqırlaşmış çəmən tiplərinə də təsadüf edilir. Fcstuca rupicola (-F. sulcata), F. supina, Stipa capillata, Festuca Kotschyi, -F. varia isə yüksək dağ bozqırlarının edifikatorları hesab edilir. Axırıncı növ F. varia bozqırlaşmış çəmənlik əmələ gətirir. Bütün bozqır variantlarının səciyyəvi bitkilərindən: Koeleria macrantha – (-K.gracilis), artemisia orientalis, Thymus grex sp. Pyrethrum grex sp. Dianthys grex sp. Scabiosa caucasica, Pimpinella rhodanta, Plantago lanceolata, (Phleum phleoides, Grusiata glabra (-Galium vernum), Onobrychis sp. və başqalarını göstərmək olar.

Äîìîé íà ïðåäûäóùóþ ñòðàíèöó íàâåðõ íà ñëåäóþùóþ ñòðàíèöó

 

IRADA

Copyright © 2003-2007.   Irada Babayeva.   All rights reserved.   
_______________________________________________________
 
Hər hansı bir materialların saytdan yerləşdirilməsi
yalnız müəllifin icazəsini alandan sonra,
sayt və müəllifin qeyd olunması şərtilə mümkündür.