Azərbaycan hökuməti xüsusi rejim yolu
ilə ölkədə olan təbii landşaftların
(mənzərə, görünüş)
qorunub saxlanılmasına böyük diqqət
yetirir. Azərbaycanda
sənaenin və başqa sahələrin intensiv
surətdə inkişafı ilə əlaqədar
olaraq, mövcud olan landşaftların qorunub
saxlanılması böyük elmi və tətbiqi
mənaya malikdir. Bunun üçün ölkədə
dövlət qoruqlarının yaranması
diqqətə layiqdir. Hazırda qoruqların
sayı 15-ə çatıb və 194,898 min
ha əraziyə malikdir ki, bu da respublika ərazisinin
2,28%-ni təşkil edir. Azərbaycanda
ilk qoruqlar: Göygöl, Zaqatala və Qızılağac
qoruqları 1925 – 1930-cu illərdə yaranmışlar.
Sonra 1936-cı ildə Hirkan, 1958-ci ildə
Turyançay qoruqları təşkil olunmuşlar.
Azərbaycan hökuməti 1959-cu ildə «Azərbaycan
təbiətinin qorunması» qanunu qəbul
etdikdən sonra yeni 8 qoruq təşkil olundu.
Bunların ümumi sahəsi 46,8 min ha – dır.
Bunlar: Qobustan, Pirqulu, şirvan, Qarayazı,
Ağgöl, İsmayıllı və İlisu
qoruqlarıdır. Beləliklə dövlət
qoruqlarının sayı 1930-cu ildə 3-ə,
1959-cu ildə 5-ə, 1971-ci ildə 8-ə,
1981-ci ildə 12-ə, 1987-ci ildə 13-ə,
1990-cı ildə 15-ə çatdırıldı.
Qoruqlar cürbəcür sahələrə
(0,11-dən 88,36 min ha) malikdirlər. Böyük
Qafqazda – 7 (ümumi sahəsi 58,288 min ha), Kiçik
Qafqazda – 3 (7,090 min ha), Lənkəran dağlarında
– 1 (2,9 min ha), Kür – Araz və Lənkəran
düzənliklərində – 4 (123,4 min ha)
dövlət qoruqları təşkil olunmuşdur.
Respublika
qoruqlarına yalnız torpaq sahələri
yox və hətda su hövzələri DƏ
daxildirlər. Bu baxımdan xəzər dənizi
körfəzində – Qızılağac,
səhra göllərində Ağgöl və
Şirvan, dağ göllərində – Göygöl,
Qaragöl su hovuzlarında - Hirkan, çaylarda
– Qarayazı, Zaqatala, Göygöl, İsmayıllı,
Pirqulu bəsitçay, Kirxan və Turyançay
soruqlarına qeyd etmək lazımdır. Bir
neçə qoruqların (Qızılağac,
Ağgöl, Şirvan, Qarayazı) sahələrində
su – bataqlıq landşaftları da qorunur.
Göygöl,
Hirkan, Zaqatala, Pirqulu, İsmayıllı, İlisu,
Qarayazı, bəsitçay, Turyançay qoruqlarında
hətda nadir və qiymətli bitkilər (dəmir
ağacı, Lənkəran akasiyası, qafqaz
xurması, şümşad ağacı, qaracöhrə
ağacı, şam ağacı, palıd
ağacı, fısdıq ağacı və
sairə) DƏ qorunur. Şirvan, Hirkan, Göygöl,
Zaqatala, İsmayıllı, İlisu və
s. qoruqlarında məməlilər (ceyran,
cüyür, Qafqaz maralı, qonur ayı, qaban,
dovşan, Şərqi Qafqaz dağ keçisi
və s) qorunurlar. Qızılağac,
Ağgöl, Şirvan, Zaqatala, Qarayazı,
Pirçulu qoruqlarında quşlar (kəklik,
qırqovul, turac, sultan quşu, bəzgək,
qaşqaldaq, müxtəlif ördəklər
və və qazlar və durna və s.) və
hətda balıqlar (kütün, çapaq,
ağbalıq, naqqa, çəki, alabalıq
və s.) da qorunurlar. Azərbaycanda
2 qoruq (Qızılağac) və beynəlxalq,
qalan qoruqlar Qobustan regional sayılırlar.
Qobustan qoruğu beynəlxalq turist marşrutu
kimi qəbul olunmuşdur. Respublikada Zaqatala
qoruğunun nəznində bir dənə biosfera
qoruğu yaradılır. Azərbaycanda
qoruqların növ tərkibləri, flora və
faunanın biologiyası və ekologiyası
öyrənilir, təhlil olunur və həm
DƏ onların qorunması və yenidən
hasil olunması vasitələri araşdırılır.
Azərbaycan Respublikası prezidentinin 16 iyun
2003-cü ildə əmrinə əsasən
Şahbuz dövlət qoruğu və akademik
Həsən Əliyev adına Ordubad Milli parkı
yaranmışdır. Beləliklə Naxçıvan
AR-nin ərazisində 3139 ha sahəsi olan Şahbuz
dövlət qoruğu və 12139 ha sahəsi
olan Ordubad dövlət milli parkı yaranmışdır.
