|
Azərbaycanın
şirin su ilə təmin edilmiş ərazilərə
daxildir. Respublikamızda 250 təbii, 70-dən
çox respublika əhəmiyyətli süni
göl, uzunluğu 10 km-dən artıq olan
500 çay vardır.
Çaylar.
Respublikamızda müxtəlif uzunluqlara malik
olan 8339 çay mövcuddur.ancaq bu çayların
çox böyük bir hissəsinin uzunluğu
25 km-dən azdır, yalnız 24 çayın
uzunluğu 100 km-dən çoxdur. Respublikamızda
ən iri çaylar: Kür (1364 km), Araz (1078
km), Qanıx (351 km), Qabarrı (320 km), Samur
(213 km), Sumqayıt (198 km), Tərtər (134
km), Aqstafa (133 km) və sairə. Kür çayı
gəmiçilik mənfəətinə malikdir.
Azərbaycanın ən iri çayları Kür
və Araz eyniadlı ovalıqlarla axaraq Sabirabad
rayonunda birləşirlər və Kür
adı ilə Xəzər dənizinə tökülürlər.
Respublikanın çay sularının ortaillik
ehtiyatı 30.9 kub km-dir. Bizim sahənin hər
kv.km-nə 90 min kub metr, hər insana isə
1270 kub metr su düşür. Respublikamızda
suya tələbatın artıdığını
nəzərə alaraq, bir çox kanallar yaradılmışdır.
Bu kanalların ümumi uzunluğu 47058 km-dir.
Ən böyük kanallar: Samur – Abşeron
(182 km), Yuxarıqarabağ (172.4 km), Yuxarışirvan
(125 km), Tərtər (iki qolu ilə 100 km)
və sairə.
Göllər
və hovuzlar.
Azərbaycanın ərazisində 250-ə
qədər göl var. Onların çoxu həcmcə
çox kiçikdir. Böyük göllərdən
Sarısu, Hacıqabul, masazır, Ceyrangöl
və başqalarını misal gətirmək
olar. Dağ və dağətəyi ərazidə
olan göllərdən Göygöl, Maralgöl,
Qaragöl, Zəligöl, Şamilgöl, Aögöl,
Ördəkgöl, Böyük Alagöl,
Kiçik Alagöl və başqaları öz
mənzərəsinə diqqəti cəlb
edirlər. Abşeronda olan duzlu göllərdən
müalicə məqsədilə istifadə
olurnur. Respublikada çayların axımına
tənzimləmək məqsədilə 60
– dan çox su anbarları təşkil olunmuşdur
(19 klrd kub m su). Ən mühümlərindən
Mingəçevir su anbarı (16 mln kub m), Araz
suayrıcısı (1 mlrd 350 min kub m.), Şəmkir
SSS (2 mlrd 650 min kub m) və başqaları.
Xəzər
dənizi.
 Böyüklüyünə
və bəzi fiziki – coğrafi əlamətlərinə
görə Xəzər – dənizdir. Lakin
dünyanın başqa iri su hövzələri
ilə bilavasitə əlaqəsi olmadığına
görə göl də adlanar. Bu baxımdan
Xəzər dünyada ən böyük göldür.
Xəzər var – dövlətdir, bərəkətdir.
O, öz qoynunda xalq təsərrüfatı
üçün əhəmiyyət kəsb
edən zəngin xəzinədir. Xəzərin
sahəsi 380 min kv.km-dir. Sahil xəttinin ümumi
uzunluğu (perimetri) 6380 km-dir. Ən uzun sahəsinin
uzunluğu 1205 km, eni 554 km, ən dərin
yeri 1025 m-dir. Xəzərin səviyyəsi
Ümumdünya okean səthindən 28 m aşağıdadır.
Xəzərdə çoxlu miqdarda cürbəcür
adalar var ( Pirallahı Jiloy, Plita, Zorya, Muğan
daşı, Kür daşı, Qarasu və
s.) Xəzər - əhəmiyyətli nəqliyyat
yoludur, ətraf mühitin və havanın
təmizliyinin zaminidir, landşaftın ölməz
abidəsidir, qiymətsiz təbii yataqlara malikdir.
Xəzərin əsas sərvəti neft və
qazdır. 1994-cü ilin sentyabr ayında qərb
dövlətlərinin konsertləri ilə
bağlanan müqavilə havayı yerdən
“əsrin müqaviləs” adlanmır. Aparılan
tədqiqatlar göstərir ki, Xəzər
dünyada böyük neft anbarıdır.
Hal – hazırda Azərbaycanda hasil olunan neftin
67 %-i, qazın 95 %-i Xəzərdən çıxır.
Xəzər nadir və qiymətli balıqlarla
da məşhurdur. Xəzər həm də
möcüzələr yeridir. Dənizin 100
m dərinliyindən metal bünövrələrin
üstündə 100-dən çox süni
adacıqlar təşkil olunub estakadalar düzəldilmişdir.
Estakadaların ümumi uzunluğu 400 km-dən
çoxdur. Estakadaların üstündə
çoxmərtəbəli yaşayış
evləri və ictimai binaları olan “Neft daşları”
şəhəri yaradıldı. Xəzərin
qumlu çimərlikləri hamının sevimli
yeridir. Xəzərin zümrüd suyu, “qızıl”
qumu, ultrabənövşəyi günəş
şüaları yay aylarında çoxlarını
cəlb edir.
 |
|
Suyun
qorunması.
Su
ehtiyyatlarının qorunması. Dövrümüzün
ən ciddi qlobal problemlərindən biri də
ətraf mühitin mühafizəsi problemidir.
Bu baxımdan respublika ərazisində olan
suların, su mənbələrinin, Xəzərin
qorunması diqqətə layiqdir. Təsüflər
olsun ki, respublikaya yerüstü və yeraltı
su mənbələrinin çirklənməsi
davam edir. Misal üçün hər il Xəzərə
12 milyard kubmetrdən çox çirkli su axıdılır
ki, bundan 11 milyard kubmetri Bakının payına
düşür. Bununla yanaşı Kür
çayı Gürcüstanda, Araz və onun
qolları isə Ermənistanda çirklənərək
Xəzərin ekologiyasına çox zərər
gətirir. 1970-ci ilin sonuna kimi davam edən
Xəzərin suyunun enməsi sahil zonasının
mənimsənilməsinə, istehsal komplekslərinin,
neft və qaz mədənlərinin yaradılmasına
şərait yaratmışdır. Bu da ki,
Xəzərin daha da çox çirklənməsinə
səbəb oldu. Respublikamızın su hövzələrinə
ildə 400 milyon kubmetrdən çox axıdılan
çirkab suları həmin hövzələrə
özlərilə 3 min tondan çox neft məhsulları,
28 min ton üzvi maddələr, 74 min ton sulfatlar,
315 min ton xloridlər, 520 min ton sintetik səthi
aktiv və sair zəhərin maddələr
gətirilmişdir. Bu və ya digər neqativ
halları nəzərə alaraq, 1 sentyabr
2000-ci ildə Azərbaycan hökuməti xüsusi
Qanun, “Su məcəlləsi” Qanunu qəbul
etdi. Bu qanun bir neçə maddələrdən
ibarətdir, Qanunu pozmuş müəssisələrin
və fiziki şəxslərin məsuliyyətə
cəlb olunması nəzərdə tutulur.
Ədəbiyyat
mənbəi:
"Azərbaycan."
Arayış kitabçası. Vəliyev İ.,
Ağaoğlu E.
|
